Biography
Photo archive
Video archive
Audeo archive
Sonoteka
Literature
Notes
Personal archive
Site map

 

ÜÇ GÖRÜŞ

Onun adını ilk dəfə 1920-ci ildə - Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda eşitmişəm. O vaxt 13 yaşım var idi. İnsanın qəribə yaddaşı olur. Xeyli vaxt əvvəl baş vermiş hadisəni yaxşı xatırlayır və elə düşünürsən ki, bu, dünən baş vermişdir. Mənim də yaxşı yadımdadır ki, bir dəfə atam Əbdürrəhimbəy Haqverdiyevin qonaqlığına getməyə hazırlaşırdı. Danışığından hiss olunurdu ki, o, böyük sənətkarla tanışlığı ilə fəxr edir. Qonaqlıqdan qayıdarkən atam həmin gecə haqqında elə həvəslə, elə ürəklə danışırdı ki!..

Atam Haqverdiyevi mən hələ dünyaya gəlməmişdən tanıyırdı. Axı, o, həvəskar müğənni, teatr vurğunu idi. Hərdənbir səhnədə Məcnun rolunda da çıxış edirdi.

Tezliklə mənim həyatımda mühüm hadisə baş verdi. Mən Şövkət Məmmədovanın açdığı teatr məktəbinin dinləyicisi oldum. Əbdürrəhimbəy bizə diksiyadan dərs deyirdi. Hərçənd onun özünün diksiyası aydın deyildi. Lakin o, şerləri qeyri-adi oxuyardı. Çünki Azərbaycan şerinin ritm ölçüsünü çox gözəl bilirdi. O, şer oxuyanda biz nəfəsimizi çəkmədən dinləyərdik. Onun dərsini həmişə səbirsizliklə gözləyərdik.

İkinci dəfə Haqverdiyevlə öz gücümü musiqi sahəsində sınamağa başlayanda görüşdüm. Ə. Haqverdiyev "Köhnə nəsil" adlı pyes yazmışdı. Musiqisi isə Mailyana tapşırılmışdı. Bir dəfə yazıçı ikimizi də çağıraraq, bəstəkara dedi:

- Tanış olun, mənim yerlimdir. Dinləmişəm. O, Qarabağ melodiyalarını yaxşı bilir. Yəqin ki, sənə köməyi dəyər.

Beləliklə Əbdurrəhimbəy vasitəsilə Mailyanla tanış oldum. Mən ona Şuşa melodiyalarını səsləndirirdim, o isə bunları təzədən işləyirdi.

Bir dəfə Ə. Haqverdiyev mənə dedi:

- Sən musiqiçisən, ədəbiyyatı da yaxşı bilirsən. Məsləhət görərdim ki, poetik söz və musiqi problemi ilə məşğul olasan. Avropada bu mövzu çoxdan və dərindən işlənib, rus musiqişünasları da bu sahədə öz işlərini davam etdirirlər. Niyə Azərbaycanda belə bir mühüm məsələyə aid elmi əsərlərimiz olmasın... Mən cavan deyiləm - 63 yaşım var. Bu, elə bir vaxtdır ki, qəmli-qəmli düşünürsən: hələ görülməli nə qədər iş var?!

İndi də gənclik illərimdə olduğu kimi, Haqverdiyevin həmin sözləri qulağımda səslənir. Onun bu məsləhətini həyata keçirmək məqsədilə tələbələr üçün "Söz və saz" adlı vəsait hazırlayıram.

Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev. Dərsliklərdə onun haqqında yazırlar: "...Azərbaycan realist ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri"...

Hamısı düzdür. Lakin mənim yaddaşımda başqa bir Haqverdiyev yaşayır. Xalq üçün alışıb yanan, sadə, lakin olduqca işgüzar gözəl ədib və gözəl müəllim. Bir sözlə, əsil insan!..

"Bakı", 24 dekabr 1970  
 
YÜKSƏLİŞ YOLLARINDA

Gürcüstan və Azərbaycanın musiqi sənəti xadimləri arasında olan səmimi dostluq, yaradıcılıq ünsiyyəti və məsləkdaşlığın tarixi qədimdir. Çox uzaq keçmişə getmədən elə burasını demək kifayətdir ki, Azərbaycan professional bəstəkarlıq sənətinin nümayəndəsi olan Üzeyir Hacıbəyov musiqi təhsilini Qori müəllimlər seminariyasında almış, klassik opera nümunələri ilə Tbilisidə, "Kazyonnı teatr" adlanan opera teatrının tamaşalarına baxmaqla yaxındantanış olmuşdur.

Yaxşı yadımdadır: 1930-cu il avqust ayında Üzeyir Hacıbəyov ilə görkəmli gürcü bəstəkarı Zaxari Paliaşvili Kislovodsk parkında qol-qola gəzişirdilər. Bundan əvvəl Z.Paliaşvilinin öz əsərlərindən ibarət müəllif konserti Bakıda musiqi ictimaiyyəti tərəfindən hərarətlə qarşılanmışdı. Mən bir qədər uzaqdan bu iki dahini izləyir, onların şirin söhbət etdiklərini, hərdən azacıq dayanıb gülüşdüklərini, sonra yenə yuxarıya, parkın "Qızıl gül alleyası" adlanan səmtinə getdiklərini seyr edirdim. Nəhayət, şamlıq dağın ətəyində, ağaclardan birinin altında olan skamyada, kölgəlikdə oturdular. Mən geri qayıtmadım, əksinə, özümü dağın yuxarısına yönələn kimi göstərərək, onlara salam verib ötmək istədim. Üzeyir bəy məni yanına çağırdı:

- Bu xalam oğlunun oğludur, - deyə, böyük gürcü bəstəkarına təqdim etdi. Sonra mənə dedi:

- Zaxari Petroviç "Daisi" sözünün azərbaycancasını bilmək istəyir. Deyir ki, onun Bakıda verdiyi simfonik konsertlərində "daisi" sözü bir neçə kəlmə ilə elan edilirdi. Necə bilirsən, bu sözü bir kəlmə ilə ifadə etmək olarmı?

Üzeyir bəy mənim bir neçə il "Kommunist" qəzeti redaksiyasında tərcüməçi vəzifəsində çalışdığımı bilirdi. Elə məni yanına çağırmağının səbəbi də buradan irəli gəlirdi. Lakin mən gürcü sözü "daisi"nin mənasını bilmirdim. Odur ki, dərsini öyrənmədiyi üçün müəllimi qarşısında aciz qalan şagird kimi pərt, karıxmış vəziyyətdə dayanmışdım. Nəhayət, bir az cəsarətlənib dedim:

- "Daisi" nə deyən sözdür, axı, mən bilmirəm?...

- "Daisi" yəni, rusca "sumerki" - deyə, Paliaşvilinin özü izah etdi. Soruşdum:

- Bəs Bakıda nəsayaq tərcümə etmişlər?

Paliaşvili cib dəftərçəsini çıxarıb gürcü hərfləri ilə yazdığı "qaş qaralan vaxt", "alatoranlıq" sözlərini çətinliklə, həm də təhrif edərək oxudu. Mən bir qədər düşündükdən sonra Üzeyir bəyə müraciətlə dedim:

- Müəllim, məncə, "daisi" sözünü bizim dildə bircə kəlmə ilə ifadə etmək istəsək, "toran" deməliyik. Lakin belə hallarda tərcüməyə ehtayac varmı? Mənə belə gəlir ki, biz öz dilimizdə də elə "daisi" desək, yaxşı olar. Həm də, kim bilir, bəlkə də müəllif bu sözü məcazi mənada işlətmişdir...

Hiss etdim ki, böyük bəstəkarlar sözlərimdən razı qalmışlar...

Mən, həyatımda əlamətdar olan və hafizəmdən heç vaxt silinməyən bu hadisəni 1962-ci ildə bir daha xatırladım. Teatrımız Gürcüstana qastrol səfərinə hazırlaşırdı. Teatr müdiriyyəti və bədii rəhbərliyi qastrol tamaşaları repertuarını müzakirə etdikdə "Koroğlu" ilə yanaşı "Daisi" operasının da oynanılmasını (Azərbaycan dilində) qərara almış, operanın mətninin tərcüməsini mənə tapşırmışdı. Bu təşəbbüsü həyata keçirmək heç də çətin deyildi - çünki "Daisi" əslində teatrın repertuarında idi. Təəssüf ki, bu gözəl niyyət, yəni "Daisi"ni Tbilisidə Azərbaycan dilində oynamaq arzusu baş tutmadı. Teatrda hər bir yeniliyə qarşı müqavimət göstərən, "asudəliyi" zəhmətə qatlaşmaqdan üstün tutan bəzi adamlar mane oldular.

Buna baxmayaraq, teatrımızın 1963-cü il Gürcüstan səfəri böyük müvəffəqiyyətlə keçdi. Paliaşvili adına Dövlət Opera və Balet Teatrının salonu hər gecə tamaşaçı ilə dolu olurdu. Tbilisinin musiqi ictimaiyyəti tamaşalarımızı dərin məhəbbət və rəğbətlə qarşılayırdı. Başqa sayaq ola da bilməzdi. Çünki, bu xeyirxah, səmimi münasibətin gözəl bir ənənəsi, parlaq bir tarixi var; axı, hələ inqilabdan əvvəl bəzi Azərbaycan opera və musiqili komediyalarının ("Aşıq Qərib", "Əlli yaşında cavan", "Evli ikən subay" və s.) ilk tamaşası məhz Tbilisidə verilmiş, "O olmasın, bu olsun", "Arşın mal alan" musiqili komediyaları, demək olar ki, Bakıda və Tbilisidə təxminən eyni vaxtda oynanılmışdır.

Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra gürcü musiqi sənəti tarixində misli görünməyən yüksəliş yoluna çıxmışdır. İnqilabdan qabaq Gürcüstanda mahnı və opera janrlarından başqa musiqi sənətinin heç bir sahəsi inkişaf etməmişdi. Sovet hakimiyyəti illərində gürcü bəstəkarları musiqi sənətinin demək olar ki, bütün janrları üzrə parlaq, məzmunca sosialist, formaca milli musiqi əsərləri yaratmışlar. Hazırda gürcü bəstəkarlarının əsərləri dünyanın bir çox yerində səslənir. Bu cəhətdən, yaşlı nəslin nümayəndələrindən Andrey Balançivadze və Şalva Mşvelidzenin yaradıcılığı əlamətdardır. Müasir gürcu musiqisinin görkəmli nümayəndəsi Otar Taktakişvilinin "Mindiya" operası və eləcə də yazıçı M.Çavaxişvilinin hekayələri mövzusunda bəstələdiyi "Mükafat" və "İki hökm"" adlı birpərdəli operaları, Aleksandr Şaverzaşvilinin "Yeni sahilə doğru" operası, Georgi Sobadzenin "Mənim dəliqanlı qardaşım" musiqili komediyası, Sulxan Sinsadzenin kamera əsərləri, Revaz Qabiçvadzenin simfoniyaları, Aleksey Maçavariani və David Toradzenin balet əsərləri, Revaz Lagidze və başqalarının mahnıları - bütün bunlar zəngin gürcü mədəniyyətinin iftixarıdır.

Gürcü sənət ustalarının yaradıcılıq müvəffəqiyyəti bütün dünyada məşhurdur. Gözəl, məlahətli səsə malik gürcü müğənniləri ölkəmizin bir çox opera teatrlarında baş rolları ifa edirlər.

Xoreoqrafiya sənətimizin ən böyük nümayəndələrindən biri - Lenin mükafatı laureatı, SSRİ xalq artisti Vaxtanq Çabukianinin yaradıcılığı sovet baletinin parlaq səhifələrindən birini təşkil edir. SSRİ xalq artistləri Nino Ramişvili və İliko Suxişvilinin rəhbərlik etdikləri Xalq Rəqs Ansamblı dünyanın demək olar ki, bütün ölkələrində gürcü xalq rəqs sənətini şərəflə nümayiş etdirmişdir.

Musiqiçilərin beynəlxalq və Ümumittifaq müsabiqələrində dəfələrlə mükafat alan Eliso Virsaladze, Marine Mdivani kimi pianoçular, Marine İaşvili, Liana İsakadze kimi skripkaçılar Gürcüstan ifaçılıq sənətinin inkişafında böyük xidmət göstərmişlər.

Azərbaycan musiqi xadimləri öz həmkarlarının - gürcü qardaşlarının böyük yaradıcılıq nailiyyətlərinə qəlbən sevinir və onlara yeni-yeni müvəffəqiyyətlər arzu edirlər.

Ədəbiyyat və incəsənət, 17 aprel 1971

 

 
     
        © Musigi Dunyasi, 2007